चरित्र

प्रकरण ९: मठाचा प्रारंभ, पण मध्येच तीर्थयात्रा सुरू

"तव तू आपुले स्वहित लाहे | तीर्थयात्रे जाय चुको नको" (ए. म.)

सद्गुरु नेर्लेकर महाराजांनी एकदा सांगितले होते की सारा सौते गाव कर्जमुक्त होईल. तेव्हा गावकऱ्यांनी त्यांना विचारले,
“तसं घडलं तर आम्ही आपली आठवण म्हणून काय करावं?”

त्यावर सद्गुरु नेर्लेकर महाराज म्हणाले,
“जे चिरकाल टिकेल असं काहीतरी करा.”

सद्गुरुंच्या या सांगण्यानुसार सर्व गावकऱ्यांनी सौते गावी मठ बांधण्याचा निर्णय घेतला. या मठाला ‘देणगी मठ, सौते’ असे नाव देण्यात आले. या मठाचा पाया सद्गुरु नेर्लेकर महाराजांच्या हस्तेच घालण्यात आला. पाया भरून काढण्यात आला आणि पायाभरणीचे काम अतिशय झपाट्याने झाले. मात्र त्यानंतर मठाचे बांधकाम काही कारणांमुळे रखडले आणि काम अपूर्णच राहिले.

मठाचे काम अपुरे असतानाच सद्गुरु नेर्लेकर महाराज तीर्थयात्रेस निघाले. त्यांनी बालदास महाराजांना आपल्या सोबत येण्यास सांगितले. यावेळी बालदास महाराजांनी आपल्याकडील गाई-बैल ज्यांच्यावर विश्वास होता, अशा भक्तांकडे वाटून दिले. ज्यांनी जनावरे स्वीकारली, त्यांनी त्यांचा नीट सांभाळ करण्याचे वचन दिले.

ही तीर्थयात्रा आपल्या आयुष्यातील अखेरची असेल, या भावनेनेच सद्गुरु श्रीकृष्ण महाराज नेर्लेकर नेर्ले गावच्या मठातून बाहेर पडले. इ.स. १९३२ मध्ये सद्गुरु नेर्लेकर महाराज बालदास महाराज व इतर शिष्यगणांसह तीर्थयात्रेस निघाले. विशेषतः बालदास महाराजांना त्यांनी आग्रहपूर्वक सोबत घेतले.

बालदास महाराज गुरुसमवेत जाण्यास तत्पर झाले. त्यांनी नेर्ले येथे जाऊन गुरुंचे पाय धरले व म्हणाले,
“आपली काय आज्ञा आहे?”

तेव्हा अंतःकरणात नितांत प्रेम व डोळ्यांत अपार आपुलकी घेऊन सद्गुरु म्हणाले,
“बाळू, तू माझ्या बरोबर तीर्थयात्रेला यावेस, अशी माझी इच्छा आहे. मी आता देह ठेवणार आहे. त्याआधी ही माझी अखेरची तीर्थयात्रा करायची आहे.”

बालदास महाराज आनंदाने म्हणाले,
“आपण द्याल ती आज्ञा पाळण्यास मी सदैव तयार आहे. आपण केव्हा निघायचे ते सांगा.”

यावर प्रसन्न मुद्रेने सद्गुरु म्हणाले,
“अरे बाबा, उद्याच निघूया. आपल्याला वेळ-काळाचे बंधन कसलं?”

सद्गुरु नेर्लेकर महाराज शिष्यगणांसह निघाले. बालदास महाराज हे सद्गुरुंचे अत्यंत लाडके शिष्य होते. गुरु बोले आणि शिष्य झेलावे, अशी त्यांची नाती होती. प्रवासात सद्गुरु हेच त्यांचे सर्वस्व झाले होते.

प्रथम ते पुण्याला आले. तेथे आपल्या गुरुंच्या समाधीचे दर्शन घेतले. परमपूज्य जंगली महाराजांच्या पावन चरणांनी पवित्र झालेल्या पुण्यापासूनच त्यांच्या तीर्थयात्रेचा खरा प्रारंभ झाला.

यानंतर देहू, आळंदी, नाशिक, त्र्यंबकेश्वर, मुंबईमार्गे गुजरातमध्ये प्रवेश झाला. डाकोरजी, राजकोट, गिरनार पर्वत, सुदामपुरी, मूळ द्वारका, भेट द्वारका, गोपी तलाव, कच्छ, भुज, मांडवी, कराची, अबू पर्वत, दिल्ली, हरिद्वार, ऋषिकेश, देवप्रयाग, टेहरी गढवाल, धरासू, गंगोत्री-यमुनोत्री परिसर, उत्तरकाशी, गंगोत्री, वृद्ध केदार, त्रिजुगीनारायण, गौरीकुंड, केदारनाथ, तुंगनाथ, रुद्रनाथ, गोपीश्वर, चमोली, विष्णूप्रयाग, गोविंदघाट व शेषधारा येथे ते पोहोचले.

या संपूर्ण प्रवासात जितके उत्साही सद्गुरु होते, तितकेच उत्साही बालदास महाराजही होते. शेषधारा येथे बालदास महाराजांनी सद्गुरुंची विशेष सेवा केली—पाय दाबण्यापासून ते आंघोळीपर्यंत भक्तिभावाने सेवा केली.

तेव्हा सद्गुरु म्हणाले,
“बाळा, तू माझी फार सेवा करतोस. मला काय हवं, काय नको हे तू जाणतोस. तुझ्या अंतःकरणातील शुद्ध भाव मला आनंद देतात.”

यावर बालदास महाराज म्हणाले,
“आई-वडील, सद्गुरु आणि परमेश्वर यांच्यापेक्षा या जगात मोठं काय आहे? साऱ्या जगाची किंमत त्यांच्या पुढे फिकी आहे.”

अशी ही गुरु-शिष्यांची हृदयस्पर्शी संवादमाला झाली. त्यानंतर प्रवास पुढे सुरू झाला.

पांडुकेश्वर, जोशीमठ, बद्रीनाथ, हेमकुंड, भविष्यबद्री, नंदप्रयाग, कर्णप्रयाग, श्रीनगर, कोटकाशी, बनारस, अयोध्या, गयापूर व जगन्नाथपुरी अशी तीर्थयात्रा पूर्ण झाली.

जगन्नाथपुरी येथे पुढील दक्षिण भारतातील यात्रा बालदास महाराजांशी सविस्तर चर्चा करून ठरविण्यात आली. मनमाड, सखी गोपाळ, रामेश्वर, धनुष्कोटी, विजयवाडा, गोदावरी, किष्किंधा, गाणगापूर, पंढरपूर अशी अनेक पवित्र स्थळे दर्शनाने पावन केली.

सुमारे आठ महिन्यांनंतर सद्गुरु नेर्लेकर महाराज नेर्ले गावी परतले. त्या वेळी त्यांच्या देहावर एक विलक्षण तेज बालदास महाराजांना दिसून आले. जणू त्यांनी नवीन देह धारण केला आहे, अशीच अनुभूती त्यांना झाली.

उत्तराखंडातील तीर्थयात्रा पूर्ण झाल्यानंतर सद्गुरु नेर्लेकर महाराज नेर्लेच्या मठात राहिले, तर बालदास महाराज आपल्या सौते गावी परतले. सौते गावी परतल्यावर महाराज आपल्या प्रवासातील अनुभव सर्वांना सांगू लागले.