चरित्र

प्रकरण २०: देव मंदियत बसला

“भक्ति ते नमन वैराग्य तो त्याग / ज्ञान ब्रम्ही भोग ब्रम्ह तनू ||” (तु.म.)

महाराजांनी १९६४ साली सौते गावाच्या सप्ताहात सांगितले की, येथून पुढे मला त्रास होणार आहे. ही गोड-तंत्राची जाणीव त्या रात्री भक्तांच्या अंत:करणात बोंबलीसारखी पसरली. खरोखरच सन १९६५ पासून महाराज आजाराच्या अधीन झाले.

मस्तकाचा दाह सुरू झाला. प्रथम काही दिवस खोबरेल तेल लावले, पण उपयोग काही झाला नाही. दिवसेंदिवस दाह वाढतच गेला. भक्तांनी कवारफोडीचा उपयोग माथ्यावर करण्यास सुरुवात केली; कवारफोडे उघडून त्यातील गाभा महाराजांच्या मस्तकावर चोळला. खोबरेल प्रमाणेच कवार डोक्यावर उसळत असायची, तर चोळणाऱ्याचे हात चटाचट भाजू लागायचे.

आजार वाढल्याने महाराजांचा देह महापुर्याच्या पाण्यासारखा त्रस्त झाला होता. अन्नाचा त्याग, झाडपाल्यावारी उपजीविका, आणि त्या आजाराने भक्तांनाही विचार करायला लावले की, “या अवस्थेत महाराजांचा देह कसा असेल?” पाण्यातून बाहेर काढलेला मासा जसा तळमळतो, तसे महाराज तळमळत असत. भिंतीला टेकून बसणे त्यांना आवडायचे, ते म्हणायचे:
“भिंताडाला टेकून बसल की जरा बरं वाटतंय.”

उन्हाळ्यात महाराजांची फार तलकली व्हायची; अंगातून घामाचे लोट चालायचे. खोखल्याची उसळी आली की डोळे पांढरे होईपर्यंत महाराज तळमळत असत. भक्तगण त्यांचा विसरून पळायचे, परंतु महाराज मूळ अवस्थेत परत येताच सर्व श्वास सोडायचे. महाराज म्हणायचे,
“आरं बाबांनो! एवढं भिती कशाला? केव्हातरी हा नरदेह मातीच्या अधीन करायचाच आहे. माझं व्हायचं ते होऊ दे, पण तुम्ही घाबरू नका.”

उन्हाळ्यातील पहाट महाराजांना प्रिय वाटायची. झांजड पडतानाच ते म्हणायचे:
“आजाराचा ताप आणि उकाड्याचा ताप, दोन्ही मिळून पहाटे गारगार वार अंगाला बरं वाटतो, मन थंडावते.”

पावसाळ्यात शरीराचा दाह थोडा कमी वाटायचा; मात्र कवारीचं पाणी डोक्यावर टाकणे आणि माथ्यावर चोळणे चालू असायचे. पावसाळ्यात महाराजांना झाडपाल्याची कमी लागायची; मुठभर पाला ते शिजवून खात. पाणी पितानाही थोडसं गरम पाणीच पित. भेटायला येणाऱ्या भक्तांची गर्दी कमी असायची कारण रस्ते खड्डयाळ होते.

हिवाळा आल्हाददायक वाटायचा. फळाफुलांचा ढीग महाराजांकडे असायचा; ते प्रसन्न नजरेने पाहत असत. त्यांच्या नजरेतून जणू सुखाचा वर्षाव होत होता; क्षणभर आजारी नसल्यासारखे भासायचे. ज्ञानेश्वरीतील श्लोक आठवतो:

“ते वाट कृपेची करितु, ते दिशेचि स्नेहें भरितु, जीवातळि आंथरितु, आपुला जीऊ…”

महाराज म्हणायचे,
“आता मला कोणताही हिवाळा वा पावसाळा फरक पडत नाही. कोणत्याही कृतीत समाधान मिळणार नाही; आता शेवटच्या विश्रांतीची वाट पाहायची आहे.”

भक्तगण गप्प राहायचे; सेवा करणारे गुप्तपणे सेवा करत, चेहरा न्याहाळत बसायचे.

सन १९६५ पासून महाराज आजारी झाले. काही काळ सौते मठात, नंतर सावर्डे गावच्या गणपती पाटलांच्या छपरात ३-४ वर्षे, नंतर शिरगांव येथील रामचंद्र पाटील यांच्या घरच्या ओसरीत काही दिवस राहिले.

रामचंद्र पाटील महाराजांची भक्तीभावाने सेवा करत, भिंतीला लागून शेड बांधून खोली तयार केली, धुनी, गुरूंचा फोटो ठेवण्याची व्यवस्था केली. महाराजांसाठी कवारीचा ट्रक आणला, कवाराची लागण परसात केली. या ६-७ वर्षांच्या काळात शिरगांवचा निवास देवळासारखा पवित्र झाला.

शिरगांवला येणारे गरीब-श्रीमंत सर्व भक्त अंत:करण पवित्र करून जात. रामदास महाराजांचा अभंग आठवतो:

“धन्य तो पै देश, धन्य तो पै ग्राम | जेथे निज वास, वैष्णवाचा”

महाराजांचा सहवास गावाला भाग्य वाटला; परमेश्वर तिथे वास्तव्यासारखे राहात होता. हरिविजय अध्याय १८ मधील श्लोक आठवतो: आक्रूराला गोकुळाकडे पाठवले, कृष्णाचा दर्शन मिळवले, तसे शिरगांवमध्ये भक्तांना परमेश्वराचे दर्शन झाले.

महाराजांनी सन १९७४ मध्ये भक्तांना सांगितले:
“मी आता फक्त वर्षभर तुमच्याबरोबर आहे. माझी संगत तुम्हाला उपयोगी पडेल. मी जे काही दिलं ते सर्व परमेश्वराच्या भक्तीच्या दृष्टीनं दिलं. जो मार्ग तुम्हाला देवापर्यंत पोहचवतो तोच खरा धन.”

हे बोल महाराजांनी एकादशी दिवशी सांगितले. भक्तगण हलले; अहोरात्र सेवा सुरू झाली. ज्ञानेश्वरीचं अखंड पारायण चालू झाले; महाराज काही प्रमाणात डोळे उघडत बघत, आवाज अस्पष्ट करून बोलत.

शेवटच्या दोन दिवसांत महाराज अगदी वेगळे वाटू लागले; शरीरातील हाडे प्रकट होऊ लागली. ते ध्यानस्थ बसले. महाराजांनी शनिवारी सांगितले:
“बाबांनो! मी उदयाला देह ठेवणार.”

हे ऐकल्यावर भक्तांची गर्दी उसळली. महाराज नाना पाटील यांना बोलवून म्हणाले:
“मला तुझ्याकडील शिवंच्या माळातील घोंगडंभर जमीन देशील का?”
भक्त म्हणाले,
“देतो की महाराज देतो. आपण ती काय करणार?”
महाराज म्हणाले:
“माझी समाधी तिथं जमली तर सारेजन बांधा; माझ्या स्मृतीसाठी करा.”

तारीख ३०-११-१९७५, रविवार, कार्तिक वद्य द्वादशी, महाराजांनी आपला देह ठेवला. ज्ञानेश्वरीच्या श्लोकांचा अर्थ जतन करून:

“हे विश्वची माझे घर | ऐसी मती जयाची स्थिर | किंबहुना चराचर आपण जाहला |”

शिरगांवच्या पडवीत पंढरीचं पावित्र्य लाभले; भक्तांना समाधीच्या ठिकाणी परमेश्वराचे दर्शन होत राहिले. भक्तांचे अंत:करण पवित्र झाले; आणि पुढील अभंग म्हणतो:

“पंढरीचे देऊळ आज ओस होई, माझा तो विठ्ठल आज तिथं नाही. हरी माझा आहे अंतरी, भक्तांचे रक्षण करू.”